Month: March 2026

No title

Այն ուժը, որով Երկիրն է  դեպի իրեն ձգում որևէ մարմին, կոչվում է ծանրության ուժ: Ծանրության ուժն ուղղված է դեպի Երկրի  կենտրոնը:
Այն ուժը, որով մարմինը Երկրի ձգողության հետևանքով ազդում է հենարանի կամ կախոցի վրա, անվանում են մարմնի կշիռ:

Ծանրության ուժը ազդում է մարմնի վրա, իսկ մարմնի կշիռը՝ հենարանի կամ կախոցի վրա: Այդ երկու ուժերն ուղղված են դեպի Երկրի կենտրոնը:

Մարմնի կշիռ: Երբ մարմինը դնում ենք հենարանի կամ կախոցի վրա կամ կախում ենք կախոցից, այն ուժ է գործադրում հենարանի կամ կախոցի վրա:
Այն ուժը, որով մարմինը Երկրի ձգողության հետևանքով ազդում է հենարանի կամ կախոցի վրա, անվանում են մարմնի կշիռ և նշանակում P տառով: Ծանրության ուժը ազդում է մարմնի վրա, իսկ մարմնի կշիռը՝ հենարանի կամ կախոցի վրա: Այդ երկու ուժերն ուղղված են դեպի Երկրի կենտրոնը:

Երկրի ձգողությունը, ծանրության ուժ

1.Ի՞նչ  է մարմնի կշիռը:
2.Ի՞նչ ուղղությամբ է ազդում ծանրության ուժը:
3. Ո՞րն է մարմնի կշռի և մարմնի վրա ազդող ծանրության ուժի տարբերությունը:

09.03-13.03

9Образуйте имена прилагательные.

1) душ ́утром – утренний душ

2) бил́ет на авт́обус – ________авт́обусный билет______________________

3) зверь из л́еса – ____________лесной зверь __________________

4) р́ыба из м́оря – _____________морская рыба_________________

5) кн́ига для дет́ей – _____________детская книга_________________

6) шќура т́игра – _____________тигровая шќура _________________

7) вар́енье из абриќосов – ____абриќосовое вар́енье __________________________

8) ш́апка из м́еха – ______________меховая ш́апка________________

9) п́алка из д́ерева – __________деревянная п́алка____________________

10) буль́он из ќурицы – ____________ќуриный буль́он__________________

Допишите окончания прилагательных, согласуя их с родом имён существительных.

Объясните, что значат эти словосочетания.

Свежий хлеб – хлеб, который испекли сегодня; свежая газета – газета, ко-

торая вышла сегодня; свежие новости – самые последние новости.

1. Золотое кольцо — из золота; золотая душа — очень добрая; золотой характер — прекрасный; золотые руки — всё умеют делать.
2. Железная воля — сильная; железная дорога — путь для поездов; железный молоток — из металла.
3. Шоколадный загар — тёмный цвет кожи; шоколадная конфета — сладость из какао.
4. Туманное утро — с туманом; туманный ответ — неясный; туманная погода — мгла, плохая видимость.
5. Лёгкое платье — тонкое; лёгкий человек — приятный в общении; лёгкая задача — простая; лёгкий ветер — слабый.

Образуйте множественное число.

1) дл́инный день – длинные дни

2) тяжёлая с́умка – ____________________тяжёлые сумки ___________________________

3) с́иняя пт́ица – _____________________с́иные пт́ицы__________________________

4) гор́ячий пир́ог – _______________________гор́ячийе пир́оги________________________

5) кр́углое лиц́о – _________________ круглые лица______________________________

6) ос́енний в́ечер – ______________________осенние вечера_________________________

7) ѓорькое леќарство – ___________________горькие лекарства____________________________

8) больш́ой дом – __________________большие дома_____________________________

9) тёплый в́ечер – _____________________тёплые вечера__________________________

10) зелёная тетр́адь – ___________________________зелёные тетради____________________

11) кр́ошечный ребёнок – ___________________крошечные дети____________________________

12) ќислый лим́он – ________________________кислые лимоны_______________________

13) ́утренняя прогр́амма – _____________________утренние программы__________________________

14) лёгкое зад́ание – _________________лёгкие задания______________________________

Տասնորդական կոտորակների գումարում

 Դրական տասնորդական կոտորակների գումարումը հանգում է բնական թվերի գումարմանը, իսկ վերջինս հարմար է կատարել սյունակով։ Այդ պատճառով սյունակով է կատարվում նաև տասնորդական կոտորակների գումարումը : Այդ գումարման հաշվեկանոնը հետևյալն է.

1. Տասնորդական կոտորակները գրվում են սյունակով այնպես, որ նրանց համապատասխան կարգերում գրված թվանշանները և ստորակետը լինեն մեկը մյուսի տակ։
   

2) Կոտորակների միջև դրվում է + նշանը, և ներքևում գիծ է տարվում։

3) Ստորակետերն անտեսվում են, և համապատասխան բնական թվերը գումարվում են։

4) Ստացված թվի գրառման մեջ ստորակետ է դրվում գումարելիների ստորակետերի տակ։ Ստացված կոտորակն էլ տրված կոտորակների գումարն է։

Առաջադրանքներ

1. Կատարե՛ք գումարում.

ա) 3,82 + 41,705=45,525

 բ) 8,903 + 152,9=161,803

գ) 5,51 + 6,36=11,87

 դ) 0,921 + 4,8=5,721

 ե) 0,0032 + 1119,69=1119,6932

զ) 0,002 + 0,00017=0,000217

2. Կատարե՛ք գումարում.

ա)(–1,2) + (–3,4)=-4,6

բ) (–0,37) + (–6,23)=-6,60

գ) (–1,001) + (–2,456)=-3,457

դ) (–8,75) + (–1,25)=-10,00

 ե) (–4,38) + (–2,04)=-6,42

 զ) (–18,203) + (–0,411)=-18,614

3. Կատարե՛ք գործողությունները.

 ա) 2 + 0,38=2,38

 գ) 100 + 0,096=100,096

 ե) 0,836 + 10=10,836

 բ) 1 + 15,07=16,07

 դ) 20 + 4,097=24,097

 զ) 5,0001 + 18=23,0001

4.  Լուծե՛ք հավասարումը.

ա) x – 0,99 = 0,01

x=0,99+0,01

x=1,00

գ) x – 8,64 = 0

x=8,64+0

x=8,64

 ե) x – 0,3 = 1

x=0,3+1

x=1,3

 բ) 4,52 = x – 10,48

x=4,52+10,48

x=15,00

 դ) 20,3 = x – 0,45

x=20,3+0,45

x=20,75

 զ) 17,4 = x – 11,2

x=17,4+11,2

x=28,6

5. Եռանկյան կողմերի երկարություններն են` 4,11 սմ, 2,65 սմ, 3,8 սմ: Գտե՛ք եռանկյան պարագիծը:

P=4,11+2,65+3,8

P=10,56

6. Քառակուսու կողմի երկարությունը 3,72 դմ է։ Եթե քառակուսու կողմը մեծացվի 10 անգամ, ինչի՞ հավասար կլինի ստացված քառակուսու պարագիծը։

3,72 x 10=37,2

37,2 x 4=148,8

7. Հետևյալ թվերից յուրաքանչյուրը մեծացրե՛ք 10 անգամ.

 ա) 7,02×10=70,2

 բ) 83,204×10=832,04

 գ) 20×10=200

 դ) 0,008×10=0,08

8. Հետևյալ թվերից յուրաքանչյուրը փոքրացրե՛ք 100 անգամ.

ա) 32,11:100=0, 3211

բ) 0,005:100=0,00005

գ) 2,32:100=0,0232

 դ) 1534,1:100=15,341

9. Գրե՛ք 24 թվի բոլոր բաժանարարները։ Քանի՞սն են դրանք։

1, 2, 3, 4, 6, 8, 12, 24:

Մեխանիկական շարժում, արագություն

Մեխանիկական շարժում

Հետևելով շարժվող մարմիններին` կարող ենք նկատել, որ դրանք ժամանակի ընթացքում փոխում են իրենց դիրքը շրջապատի մարմինների նկատմամբ, այսինքն` կատարում են որոշակի տեղափոխություն: Մարմինների այդպիսի տեղափոխությունն անվանում են մեխանիկական շարժում։

Մեխանիկական շարժումը որոշակի ժամանակահատվածում մարմնի դիրքի փոփոխությունն է այլ մարմինների նկատմամբ։

Դիտելով մեքենայի դիրքի փոփոխությունը ծառի կամ շենքի նկատմամբ՝ ասում ենք, որ մեքենան շարժվում է այդ մարմինների նկատմամբ։ Իհարկե, շարժվում են նաև ծառերն ու շենքերը։ Դրանք մասնակցում են Երկրի օրական պտույտին և Երկրի հետ պտտվում են նաև Արեգակի շուրջը։

Այն գիծը, որով շարժվում է մարմինը, կոչվում է շարժման հետագիծ։

Որոշ դեպքերում հետագիծը կարող է տեսանելի լինել, ինչպես օրինակ կավիճի հետքը գրատախտակին, այլ դեպքերում՝ ոչ, ինչպես օրինակ թռչող միջատինը:

Ըստ հետագծի ձևի՝ շարժումները կարող են լինել ուղղագիծ կամ կորագիծ:

Օրինակ

Կոր գծով են շարժվում կարուսելի նստարանը, ժամացույցի սլաքի ծայրը, Երկրի արհեստական արբանյակը, իսկ ուղիղ գծով՝ վերելակի խցիկը, ցած ընկնող քարը և այլն։

Շարժման արագություն

Մարմինները կարող են շարժվել հավասարաչափ կամ անհավասարաչափ։ 

Հավասարաչափ շարժման ժամանակ մարմինը ցանկացած հավասար ժամանակահատվածներում անցնում է հավասար ճանապարհահատվածներ։

Հավասարաչափ շարժում է կատարում օրինակ, նկարում պատկերված կաթոցիկը: Այդպիսի շարժում կարող են կատարել ինքնաթիռը, ավտոմեքենան, մարդը, գնացքը և այլն: Նրանց շարժումները միմյանցից տարբերվում են քանակապես. ավելի արագ են կամ դանդաղ: Մարմինների շարժումը քանակապես բնութագրող մեծությունը կոչվում է արագություն:

Այսպիսի շարժման ժամանակ արագությունը անփոփոխ է և ցույց է տալիս միավոր ժամանակում մարմնի անցած ճանապարհը:

Արագությունը հավասար է մարմնի անցած S ճանապարհի և ծախսած t ժամանակամիջոցի հարաբերությանը:

V=S/t

Բնության մեջ և տեխնիկայում տեղի ունեցող շարժումների մեծ մասն անհավասարաչափ է:

Անհավասարաչափ կոչվում է այն շարժումը, որի դեպքում հավասար ժամանակահատվածներում մարմինը անցնում է անհավասար ճանապարհներ: 

Անհավասարաչափ շարժումը բնութագրվում է միջին արագությամբ:

Միջին արագությունը գտնելու համար անհրաժեշտ է մարմնի անցած ամբողջ ճանապարհը բաժանել ծախսված ամբողջ ժամանակի վրա:

Vմիջ.=Sլր․/tլր.

Այս բանաձևում V–ն միջին արագությունն է, S-ը մարմնի անցած լրիվ ճանապարհն է, t-ն՝ այդ ճանապարհի վրա ծախսած ժամանակը։

Ավտոմեքենայում տեղադրված արագաչափը ցույց է տալիս մեքենայի արագությունը շարժման տվյալ պահին։ Այն կարող է մեծ կամ փոքր լինել մեքենայի միջին արագությունից, որոշ պահերին էլ՝ հավասար լինել միջին արագությանը։ Մարմնի արագությունը հավասար է զրոյի, եթե մարմինը գտնվում է դադարի վիճակում:

Արագությունը չափվում է մ/վ, սմ/վ, կմ/ժ և այլ միավորներով։

Եթե հայտնի է շարժման արագությունը, ապա կարելի է որոշել, թե ինչ ճանապարհ կանցնի մարմինը ցանկացած t ժամանակում S=V⋅t բանաձևով:

Արագությունը չափող սարքը կոչվում է արագաչափ:

Բնության մեջ մարմինները կարող են շարժվել տարբեր արագություններով:

Օրինակ

Արբանյակը Երկրի շուրջը պտտվում է մոտավորապես 8 կմ/վ արագությամբ, այսինքն` 1 վ-ում անցնում է 8 կմ ճանապարհ:

Մարդը հանգիստ քայլելիս շարժվում է միջինում 4,7 կմ/ժ արագությամբ:

Ցամաքային կենդանիներից ամենամեծ արագությունն ունի վագրակատուն, որը կարճ տարածության վրա զարգացնում է մինչև 100 կմ/ժ արագություն: Դանդաղաշարժ կենդանիներից են կրիան, խխունջը, որոնք շարժվում են համապատասխանաբար 5 սմ/վ և 1,4 մմ/վ արագություններով: 

Բնության մեջ ամենամեծ արագությամբ տարածվում է լույսը, որի արագությունը 300000 կմ/վ է, այսինքն` 1 վ-ում անցնում է 300000 կմ:

Հարցեր՝

1.Ի՞նչ է մեխանիկական շարժումը:

ժամանակի ընթացքում մարմնի դիրքի փոփոխությունն է այլ մարմինների նկատմամբ:
2.Բերել բնության մեջ հանդիպող մեխանիկական  հավասարաչափ և անհավասարաչափ շարժման օրինակներ։

Հավասարաչափ շարժում (հանդիպում է հազվադեպ կամ մոտավոր). Երկրի պտույտն իր առանցքի շուրջը, լույսի տարածումը վակուումում, ժամացույցի սլաքների շարժումը։
3.Ի՞նչ է ցույց տալիս արագությունը, որ բանաձևով է այն հաշվարկվում:

Արագությունը բնութագրում է մարմնի շարժման տեմպը. այն ցույց է տալիս, թե ինչ ճանապարհ է անցնում մարմինը միավոր ժամանակում:
4.Ո՞րն է արագության չափման միավորը:

Գործնականում հաճախ օգտագործվում է նաև կմ/ժ-ն:

պ