Month: October 2025
Հին քարի դար ( պալեոլիթ)- անհիշելի ժամանակներից մինչև Ք․ա․ XII հզ․
Հնագույն մարդիկ ապրում էին 15-20 անհատներից կազմված փոքրիկ խմբերով, որոնց անվանում են նախնադարյան հոտեր։ Նախնադարյան հոտերն ապրում էին քարանձավներում։ Այդ խմբերը բնակության մշտական տարածքներ չունեին և սնունդ հայթաթելու համար անընդհատ տեղաշարժվում էին։ Հնագույն մարդիկ հիմնականում զբաղվում էին հավաքչությամբ և որսորդությամբ։ Հավաքչությամբ զբաղվում էին կանայք և երեխաները։ Նրանք հավաքում էին վայրի ցորեն, գարի, արմատներ, հատապտուղներ, մրգեր և այլն։ Որսորդությամբ զբաղվում էին տղամարդիկ։ Նրանք որսում էին մանր և խոշոր կենդանիներ՝ վարազ, այծյամ, մամոնտ և այլն։ Գետերի , լճերի և ծովերի ափերին զբաղվում էին նաև ձկնորսությամբ։
Մարդու առաջին գործիքը հատիչն էր՝ քարի մի կտոր, որի երեք ծայրը սրված էր։ Հատիչով կտրում էին, տաշում, հղկում։ Հետագայում գործիքներ էին պատրաստում նաև փայտից և ոսկորից։ Ստեղծվեցին նոր գործիքներ՝ կտրիչներ, քերիչներ, ծակիչներ և այլն։ Մեծ նշանակություն ունեցավ կրակի ստացման գյուտը։ Սկզբում մարդիկ ծանոթ էին կայծակից և հրաբխից բռնկված կրակին։ Հետագայում սովորեցին փայտի կտորները շփելով կամ կայծքարի հարվածով կրակ ստանալ։ Կրակով տաքացնում էին կացարանը, կերակուր պատրաստում, պաշտպանվում վայրի գազաններից։ Հին քարի դարի վերջում կատարվեցին հասարակական կարևոր փոփոխություններ։ Ձևավորվեց ժամանակակից բանական մարդը։ Մարդկանց հարաբերություններն աստիճանաբար կայունացան։ Դրա հիման վրա ձևավավորվեցի մարդկանց հասարակական նոր միավորումներ՝ տոհմական համայնքներ։ Տոհմական համայնքը միասին ապրող արյունակից ազգականների խումբն էր։ Ի տարբերություն նախնադարյան հոտի ՝ համայնքն ուներ բնակության մշտական վայր։ Համայնքի անդամների պատկերացմամբ՝ նրան ծագում էին միևնույն նախնուց և պարտավոր էին հոգ տանել ու պաշտպանել մյուսներին։
Հարցեր և առաջադրանքներ
1․ Ի՞նչ շրջափուլերի է բաժանվում նախնադարը։
2․ Ի՞նչ ձեռբերումներ ունեցավ նախնադարյան մարդը, որը ժամանակակից մարդը ևս օգտագործում է ։ Նշել։
3․Լրացրու՛ հին քարի դարին վերաբերող աղյուսակը։
| Դարի անվանումը | Ժամանակաշրջանը | Զբաղմունքը, կենսակերպը | Գյուտը, աշխատանքային գործիքները | Գյուտի, աշխատանքային գործիքների նշանակությունը |
Հին քարի դար ( պալեոլիթ)- անհիշելի ժամանակներից մինչև Ք․ա․ XII հզ․
Հնագույն մարդիկ ապրում էին 15-20 անհատներից կազմված փոքրիկ խմբերով, որոնց անվանում են նախնադարյան հոտեր։ Նախնադարյան հոտերն ապրում էին քարանձավներում։ Այդ խմբերը բնակության մշտական տարածքներ չունեին և սնունդ հայթաթելու համար անընդհատ տեղաշարժվում էին։ Հնագույն մարդիկ հիմնականում զբաղվում էին հավաքչությամբ և որսորդությամբ։ Հավաքչությամբ զբաղվում էին կանայք և երեխաները։ Նրանք հավաքում էին վայրի ցորեն, գարի, արմատներ, հատապտուղներ, մրգեր և այլն։ Որսորդությամբ զբաղվում էին տղամարդիկ։ Նրանք որսում էին մանր և խոշոր կենդանիներ՝ վարազ, այծյամ, մամոնտ և այլն։ Գետերի , լճերի և ծովերի ափերին զբաղվում էին նաև ձկնորսությամբ։
Մարդու առաջին գործիքը հատիչն էր՝ քարի մի կտոր, որի երեք ծայրը սրված էր։ Հատիչով կտրում էին, տաշում, հղկում։ Հետագայում գործիքներ էին պատրաստում նաև փայտից և ոսկորից։ Ստեղծվեցին նոր գործիքներ՝ կտրիչներ, քերիչներ, ծակիչներ և այլն։ Մեծ նշանակություն ունեցավ կրակի ստացման գյուտը։ Սկզբում մարդիկ ծանոթ էին կայծակից և հրաբխից բռնկված կրակին։ Հետագայում սովորեցին փայտի կտորները շփելով կամ կայծքարի հարվածով կրակ ստանալ։ Կրակով տաքացնում էին կացարանը, կերակուր պատրաստում, պաշտպանվում վայրի գազաններից։ Հին քարի դարի վերջում կատարվեցին հասարակական կարևոր փոփոխություններ։ Ձևավորվեց ժամանակակից բանական մարդը։ Մարդկանց հարաբերություններն աստիճանաբար կայունացան։ Դրա հիման վրա ձևավավորվեցի մարդկանց հասարակական նոր միավորումներ՝ տոհմական համայնքներ։ Տոհմական համայնքը միասին ապրող արյունակից ազգականների խումբն էր։ Ի տարբերություն նախնադարյան հոտի ՝ համայնքն ուներ բնակության մշտական վայր։ Համայնքի անդամների պատկերացմամբ՝ նրան ծագում էին միևնույն նախնուց և պարտավոր էին հոգ տանել ու պաշտպանել մյուսներին։
Հարցեր և առաջադրանքներ
1․ Ի՞նչ շրջափուլերի է բաժանվում նախնադարը։
2․ Ի՞նչ ձեռբերումներ ունեցավ նախնադարյան մարդը, որը ժամանակակից մարդը ևս օգտագործում է ։ Նշել։
3․Լրացրու՛ հին քարի դարին վերաբերող աղյուսակը։
| Դարի անվանումը | Ժամանակաշրջանը | Զբաղմունքը, կենսակերպը | Գյուտը, աշխատանքային գործիքները | Գյուտի, աշխատանքային գործիքների նշանակությունը |
Խնդիրներ տոկոսի վերաբերյալ
1. Ավազանում 600մ3 ջուր կար։ Դրանից 150մ3 -ը արտահոսեց։ Ավազանում եղած ջրի ո՞ր մասն արտահոսեց։ 150:600=1/4
2. Գրադարանում կա 50.400 գեղարվեստական և 8400 գիտական գիրք։ Քանի՞ անգամ է գրադարանում եղած գեղարվեստական գրքերի քանակն ավելի գիտականների քանակից։
50400:8400=3
3. Նախատեսված էր, որ գործարանը մեկ տարում պիտի թողարկեր 12500 մեքենա։ Գործարանը նախատեսված աշխատանքը կատարեց 114 %-ով։ Նախատեսվածից քանի՞ մեքենայով ավելի թողարկեց գործարանը։
114-100=14 12500:100x14=1750
4.Պահեստում 2000 կգ մթերք կար։ Առաջին օրը պահեստից տարան ամբողջ մթերքի 40 %-ը, երկրորդ օրը՝ մնացածի 30 %-ը։ Քանի՞ կիլոգրամ մթերք մնաց պահեստում։
2000:100x40=800 2000-800=1200 1200:100x30=360
5. Գտե՛ք թիվը, եթե հայտնի է, որ նրա`
ա) 20 %-ը հավասար է 125-ի,
125×100/20=625
բ) 110 %-ը հավասար է 770-ի,
770×100:110=700
գ) 35 %-ը հավասար է 140-ի,
140x100:35=400
դ)10 %-ը հավասար է100 -ի։
100×100:10=1000
6. Ցորենն աղալիս ստացվում է նրա զանգվածի 75 %-ի չափ ալյուր։ Որքա՞ն ցորեն պետք է աղալ 375 կգ ալյուր ստանալու համար։
375×100:75=500
7. Ուղղանկյան երկարությունը 18 սմ է, որ նրա լայնության 120 %-ն է։ Գտե՛ք ուղղանկյան պարագիծը։
120x100:18=15 15x2+18x2=66
8.Համեմատե՛ք.
ա) 16-ի 37 %-ը = 37-ի 16 %-ը,5,92
բ) 72-ի 94 %-ը = 94-ի 72 %-ը, 67,68
գ) 88-ի 56 %-ը = 56-ի 88 %-ը։49,28
9.Դպրոցում կա 480 աշակերտ։ Նրանց 35 %-ը մասնակցել է մարզական մրցումներին։ Քանի՞ աշակերտ է մասնակցել մրցումներին։
480:100×35=168
10 .Երկու քաղաքների հեռավորությունը 60 կմ է։ Ճամփորդն անցել է այդ հեռավորության 3/5-ը։ Քանի՞ կիլոմետր է անցել ճամփորդը։
60:5x3=36
11.Գնացքի մի վագոնում 36 ուղևոր կա, իսկ մյուսում՝ դրա 5/6-ը։ Ընդամենը քանի՞ ուղևոր կա այդ երկու վագոններում։
36:6×5=30 36+30=66
12.1600 թիվը բաժանե՛ք երկու մասի 3 ։ 5 հարաբերությամբ։
3+5=8 1600:8=200 200×3=600 200×5=1000
13. Կռահե՛ք քառակուսու կողմի երկարությունը, եթե նրա մակերեսն է`
ա) 36սմ^2 , բ) 64սմ^2 , գ) 1սմ^2 , դ) 25մմ^2 , ե) 49մմ^2
6×6=36 8×8=64 1×1=1 5×5=25 7×7=49
Նախնադարյան համայնական հասարակարգ․ Նախնադար
Հնագույն մարդկանց պատմությունը համաշխարհային պատմության առաջին շրջանն է։ Այն անվանում են նախնադար։ Այս շրջանը անվանել են քարի դար, քանի որ այդ ժամանակ մարդու պատրաստած և օգտագործած պարզունակ գործիքները հիմնականում քարից էին։
Քարի դարը բաժանված է երեք փուլի՝
- Հին քարի դար ( պալեոլիթ)- անհիշելի ժամանակներից մինչև Ք․ա․ XII հզ․
- Միջին քարի դար ( մեզոլիթ) -Ք․ա․ XII հզ․- Ք․ա․ X հզ․
- Նոր քարի դար ( նեոլիթ)- Ք․ա․ X հզ․-Ք․ա․ VI հզ․
Առաջադրանք
1․ Դիտել տեսանյութը և բլոգում գրել նախնադարի բաժանում։
2․ Պարզել ինչ ձեռքբերումներ է ունեցել նախնադարյան մարդը։
Adverbial Phrases of Time, Place and Frequency
Exercise 1 – Fill in the blanks
Լրացրու բացերը՝ ընտրելով հարմար բառերը․ (first, then, after, afterward, before, next, every day, at school, at home).
- ___every day___ I get up, I brush my teeth.
- ___ then___, I have breakfast.
- __at home____ I go to school.
- I study English ___at school___.
- ___before___, I come back ___ home___.
- ___first___ I do my homework.
- ___after___ I watch TV or play games.
Exercise 2 – Choose the correct option
Ընտրիր ճիշտ տարբերակը․
- (First / Afterward) we did our homework.
- (Then / Before) we watched a movie.
- (At home / Every day) I help my mom.
- (After / In the morning) we eat breakfast.
- (Next / At school) we played football.
Exercise 3 – Choose and complete
Լրացրու բացերը՝ օգտագործելով տրված բառերը․
(first, then, after that, afterward, before, in the morning, at school, at home, every day, sometimes, usually).
- First, I get up, I make my bed.
- Then, I have breakfast with my family.
- After that, I walk to school.
- I study English at school.
- Afterward, I eat lunch with my friends.
- Later, I go home and rest.
- I do my homework before dinner.
- Then I go to bed at 10 o’clock.
- I usually read a book before sleeping.
Exercise 4 – Fill in with a place or time adverbial
Օգտագործիր հարմար արտահայտություն՝ (in the morning, at night, at school, on Sundays, after lunch, every day, at home):
Exercise 1 – Fill in the blanks
Լրացրու բացերը՝ ընտրելով հարմար բառերը․ (first, then, after, afterward, before, next, every day, at school, at home).
First, I get up, I brush my teeth.
Then, I have breakfast.
Next, I go to school.
I study English at school.
After, I come back at home.
Afterward, I do my homework.
Then, I watch TV or play games.
Exercise 2 – Choose the correct option
Ընտրիր ճիշտ տարբերակը․
- (First / Afterward) we did our homework.
- (Then / Before) we watched a movie.
- (At home / Every day) I help my mom.
- (After / In the morning) we eat breakfast.
- (Next / At school) we played football.
Exercise 3 – Choose and complete
Լրացրու բացերը՝ օգտագործելով տրված բառերը․
(first, then, after that, afterward, before, in the morning, at school, at home, every day, sometimes, usually).
First, I get up, I make my bed.
Then, I have breakfast with my family.
After that, I walk to school.
I study English at school.
Afterward (or After that), I eat lunch with my friends.
Then (or Afterward), I go home and rest.
I do my homework before dinner.
Afterward (or After), I play games with my brother.
Finally, I go to bed at 10 o’clock.
I usually read a book before sleeping.
Exercise 4 – Fill in with a place or time adverbial
Օգտագործիր հարմար արտահայտություն՝ (in the morning, at night, at school, on Sundays, after lunch, every day, at home):
- I have breakfast in the morning.
- We study English at school.
- I play football after lunch․
- We visit our grandparents on Sundays.
- I read books at home.
- I do my homework every day.
Գործնականաշխատանք
Վանկ
- Ա և Բ խմբերի բառերը համեմատի՛ր (ուշադրություն դարձրո՛ւ, թե յուրաքանչյուր բառը քանի՞ վանկից է բաղկացած):
Ա. Տուն, սյուն, ձյուն, դիրք, զենք, մարդ: — միավանկ բառեր
Բ. Ատամ, արդյունք, ավազ, կառապան, հեռախոս, կառավարել, հեռուստացույց, կենդանաբանություն:- բազմավանկ բառեր
2. Տրված բառերը վանկատի´ր (փակագծում տրված է վանկերի թիվը): Պարզի´ր Ա և Բ խմբերի բառերի տարբերությունը (ուշադրությո՛ւն դարձրու վանկարար ձայնավորներին):
Օրինակ՝
սեղան (2) – սե-ղան:
Ա. Անձավ (2), տախտակ (2), հարցնել (2), վերցնել (3), բարձրացնել (3), վարձու (2), դարձնել (2), ենթարկել (3), արկած (2), աստղիկ (2),արծվային (3), թարգմանել (3), առանցքներ (3):
Ա. Ան֊ձավ (2), տախ֊տակ (2), հարց֊նել (2), վերց֊նել (2), բարձ֊րաց֊նել (3), վար֊ձու (2), դարձ֊նել (2), են֊թար֊կել (3), ար֊կած (2), աստ֊ղիկ (2),արծ֊վա֊յին (3), թարգ֊մա֊նել (3), ա֊ռանցք֊ներ (3):
Բ. Գնացք (2), աղմկարար (4), արկածախնդիր (5), կտրտել (3), մտրակել (3), կրկնել (2), սննդամթերք (5), շղթայված (3), գրական (3), խնդրագիրք (3), խնդագին (3), մրցում (2):
Բ. Գը֊նացք (2), աղ֊մը֊կա֊րար (4), ար֊կա֊ծա֊խն֊դիր (5), կը֊տըր֊տել (3), մը֊տրա֊կել (3), կըրկ֊նել (2), սը֊նըն֊դա֊մը֊թերք (5), շղ֊թայ֊ված (3), գր֊ակ֊ան (3), խնդ֊րա֊գիրք (3), խն֊դա֊գին (3), մըր֊ցում (2):
3. Տրված բառերը վանկատի՛ր: Ա և Բ խմբերի բառերն ինչո՞վ են տարբերվում (ուշադրությո՛ւն դարձրու եվ հնչյունակապակցությանը):
Ա. Ձևացնել (3), ձևաբանություն (5), երկթևանի (4), թեթևանալ(4), անձրևոտ (3), արևաշող (3), Երևան (3), սևակնած (3):
Բ. Տձև (2), մկրատաձև (4), թեև (2), վերև (2), անկեղև (3), ոսկեթև (3), արևկող (3), այնուհետև (4), երկարատև (4):
Ա. Ձև-աց-նել (3), ձև-ա-բան-ութ-յուն (5), երկ-թև-ան-ի (4), թեթ-և-ան-ալ(4), անձ-րև-ոտ (3), ար-և-ա-շող (4), Եր-և-ան (3), սև-ակ-նած (3):
Բ. Տ-ձև (2), մկ-րատ-աձ-և (4), թե-և (2), վեր-և (2), ան-կեղ-և (3), ոս-կե-թև (3), ար-և-կող (3), այ-նու-հետ-և (4), եր-կար-ատ-և (4):
4. Համեմատի՛ր Ա ե Բ խմբերի ընդգծված վանկերը, ուշադրությո՛ւն դարձրու բաղաձայն + յ (թյ, րյ, դյ և այլն) հնչյունակապակցությանը:
Ա. Ա-ղյուս, ար-դյունք, ա-լյուր, աղ-բյուր, հա-րյուր, գը-րու-թյուն:
Բ. Աղ-յուս, արդ-յունք, ալ-յուր, աղբ-յուր, հար-յուր, դը-րութ-յուն:
Ա. Ա-ղյուս, ար-դյունք, ա-լյուր, աղ-բյուր, հա-րյուր, գը-րու-թյուն
Բ. Աղ-յուս, արդ-յունք, ալ-յուր, աղբ-յուր, հար-յուր, դը-րութ-յուն:
5. Տրված բառերը վանկատի՛ր երկու ձևով (ուշադրությո՛ւն դարձրու բաղաձայն +յ հնչյունակապակցությանը):
Ամկյուն-անկ-յուն
բարդություն-բար-դութ-յուն
մատյան-մատ-յան
հոբելյար-հո-բել-յար
գոչյուն-գոչ-յուն
գիտություն-գի-տու-թյուն
սենյակ-սեն-յակ
մանյակ-ման-յակ
Հակոբյան-Հա-կոբ-յան
առյուծ-առ-յուծ
6. Վանկատված բառերը վերականգնի՛ր և փորձի՛ր հասկանալ, թե գաղտնավանկի ը հնչյունը ո՛ր դեպքամ է բառի սկզբում լինում:
Ա. Սըր-բել, սըխ-տոր, սը-լա-նալ, զըր-կել, զը-մըռ-սել, շը-վա-րել, շը-նոր-հել:
Բ. Ըu-կիզբ, ըսկ-յուռ, ըս-պսա-սել, ըս-սպի-տակ, ըս-տա-նալ, ըս- տու-գել, ըզ-բաղ-մունք, ըզ-բո-սանք, ըզ-գալ, ըզ-գույշ։
Ա. Սըր-բել — սրբել
սըխ-տոր — սխտոր
սը-լա-նալ — սլանալ
զըր-կել — զրկել
մըռ-սել — մռսել
շը-վա-րել — շվարել
շը-նոր-հել — շնորհել
Բ. Ըu-կիզբ -սկիզբ
ըսկ-յուռ-սկյուռ
ըս-պսա-սել — սպսասել
ըս-սպի-տակ — սպիտակ
ըս-տա-նալ — ստանալ
ըս- տու-գել -ստուգել
ըզ-բաղ-մունք — զբաղմունք
ըզ-բո-սանք -զբոսանք
ըզ-գալ -զգալ
ըզ-գույշ -զգոյշ
7.Տրված բառերը վանկատի՛ր:
Զբաղմունք-զբաղ-մունք
զգացմունք-զգաց-մունք
զգայական-զզայ-կան
սկսել-սկը-սել
սպառնալ-սպառ-նալ
ստուգողական-ստու-գո-ղա-կան
ստվեր-ստվեր
շտեմարան-շտե-մա-րան
Յ, մ, ն, լ , ռ, վ, ղ, զ, ժ, բ, գ, դ, ձ, ջ հնչյունները ձայնեղ բաղաձայններ են:
Ֆ, խ, ս, շ, հ, պ, փ, կ, ք, տ, թ, ծ, ց, ճ, չ հնչունները խուլ բաղաձայններ են:
Երկու ձայնավորների միջև եղած երկու և ավելի բաղաձայններից միայն մեկն է անցնում հաջորդ վանկ: Բայց եթե երկրորղ բաղաձայնը յ–ն է, նրան նախորդողը կարող է յ–ի հետ անցնել հաջորդ տող (օրինակ՝ ար–յուն, բայց՝ ա-րյուն):
Վանկատման ժամանակ և-ով գրվող եվ հնչյունակապակցությունը երկու տառով է արտահայտվում, եթե նրա մեջ մտնող հնչյունները՝ ե-ն և վ-ն, տարբեր վանկերի կազմում են լինում: Եթե դրանք նույն վանկի կազմում են, և տառով են արտահայտվում:
Տողադարձ
1.Տրված բառերը բոլոր հնարավոր ձևերով տողադարձի՛ր:
Օրինակ՝
աշակերտ – ա-շակերտ, աշա-կերտ:
Բարեկամաբար, կառավարել, արդուկ, դեղատուն, հարավային, հեռախոս, բարձրացնել, անցկացնել, հարթեցնել:
բարեկամա- բար, բարեկա – մաբար
կառա-վարել, կառավա-րել
ար- դուկ
հարավ- ային, հարավա-յին
հեռա- խոս
բար – ձրացնել, բարձրա- ցնել
ան- կացնել
հերթե-ցնել
2. Տրված բառերը բոլոր հնարավոր ձևերով տողադարձի՛ր (ուշադրությո՛ւն դարձրու գաղտնավանկի ը –ի գրությանը):
Օրինակ՝
հետաքրքրական – հե-տաքրքրական, հետա-քըրքրական, հետաքըրք–րական, հետաքրքրա-կան:
Բնություն, խստաշունչ, հանգստաբեր, բնակավայր, ստուգել, զգուշորեն:
Բնություն- բը-նութուն, բընութ-յուն
Խստաշունչ- խը-ստաշունչ, խստա-շունչ
Հանգստաբեր- հանգըս-տաբեր, հան-գըստաբեր, հանգստա-բեր
Բնակավայր- բնա-կավայր, բնակա-վայր, բը-նակավայր
Ստուգել- ստու-գել, ըս-տուգել
Զգուշորեն- զգուշո-րեն, զգու-շորեն, ըզ-գուշորեն
3. Տրված բառերը բոլոր հնարավոր ձևերով տոդադարձի՛ր (ուշադրությո՛ւն դարձրու եվ հնչյունակապակցության գրությանը):
Օրինակ`
արևելյան – ա-րևելյան, արե–վելյան, արևե-լյան:
Ձևավորել, արևադարձային, հետևել, մակերևույթ, կեղևակալել, հևիհև, թեթևակի:
Ձևավորել,ձե-վավորել,ձևա-վորել, ձևավո-րել, արևադարձային,ա-րևադարձային,արե-վադարձային,արևա-դարձայինհետևել,արևադար-ձա-յին, հետևել, հե-տևել,հետե-վել, մակերևույթ,մա-կերևույթ,մակե-րևույթ,մակերե-վույթ, կեղևակալել,կե-ղևակալել,կեղե-վակալել,կեղեվա-կալել, հևիհև-հե-վիհև,հևի-հև, թեթևակի,թե-թևակի,թեթե-վակի,թեթեվա-կի:
4. Տրված բառերը բոլոր հնարավոր ձևերով տողադարձի՛ր:
Հսկայական, տեղատվություն, սկսել, դպրոցական, մրցանակ, բևեռային, անձրևային:
Հսկայական Հըս-կա-յական Հսկա-յական, թեթևակի թե-թևակի թեթե-վակի, սկսել ըս-կսել սկ-սել, դպրոցական դպրոցա-կան դը-պրոցական, մրցանակ մըր-ցանակ մրցա-նակ, բևեռային բե-վեռային բևեռա-յին, անձրևային անձրե-վային անձրևա-յին:
5. Տրված բառերը բոլոր հնարավոր ձևերով տողադարձի՛ր:
Արևմտյան, թեթևացնել, կրկնակի, պարգևատրել, ձևականություն, յուրաքանչյուր, ձմեռնամուտ, մագաղաթյա:
Արևմտյան Արև-մտյան Արևմը-տյան, թեթևացնել թեթևաց-նել թեթե-վացնել, կրկնակի կըր-կնակի կրկնա-կի, պարգևատրել պարգե-վատրել պարգևա-տրել, յուրաքանչյուր յուրաք-անչյուր յուրաքան-չյուր, ձմեռնամուտ ձմեռնա-մուտ ձմեռ-նամուտ, մագաղաթյա մագաղա-թյա մագաղաթ-յա:
Տողի վերջում գրվող բառը կարող է բաժանվել երկու մասի տողադարձվել: Տողադարձըվանկատման հիման վրա է կատարվում:
Տողադարձի ժամանակ գադտնավանկի ը հնչյունը գրվում է միայն այն դեպքում, երբ տողադարձվող բառի առաջին մասի վերջին վանկում է, կամ երկրորդ մասի առաջին վանկում:
Տողադարձի ժամանակ և-ով գրվող եվ հնչյունակապակցությանը երկու տառով է արտահայտվում միայն այն դեպքում, երբ տողադարձի եզրի վանկերի մեջ է:
Գործնականաշխատանք
Վանկ
- Ա և Բ խմբերի բառերը համեմատի՛ր (ուշադրություն դարձրո՛ւ, թե յուրաքանչյուր բառը քանի՞ վանկից է բաղկացած):
Ա. Տուն, սյուն, ձյուն, դիրք, զենք, մարդ: — միավանկ
Բ. Ատամ, արդյունք, ավազ, կառապան, հեռախոս, կառավարել, հեռուստացույց, կենդանաբանություն:- բազմավանկ
2. Տրված բառերը վանկատի´ր (փակագծում տրված է վանկերի թիվը): Պարզի´ր Ա և Բ խմբերի բառերի տարբերությունը (ուշադրությո՛ւն դարձրու վանկարար ձայնավորներին):
Օրինակ՝
սեղան (2) – սե-ղան:
Ա. Անձավ (2), տախտակ (2), հարցնել (2), վերցնել (2), բարձրացնել (3), վարձու (2), դարձնել (2), ենթարկել (3), արկած (2), աստղիկ (2),արծվային (3), թարգմանել (3), առանցքներ (3):
Ա. Ան֊ձավ (2), տախ֊տակ (2), հարց֊նել (2), վերց֊նել (2), բարձ֊րաց֊նել (3), վար֊ձու (2), դարձ֊նել (2), են֊թար֊կել (3), ար֊կած (2), աստ֊ղիկ (2),արծ֊վա֊յին (3), թարգ֊մա֊նել (3), ա֊ռանցք֊ներ (3):
Բ. Գնացք (2), աղմկարար (4), արկածախնդիր (5), կտրտել (3), մտրակել (3), կրկնել (2), սննդամթերք (5), շղթայված (3), գրական (3), խնդրագիրք (3), խնդագին (3), մրցում (2):
Բ. Գը֊նացք (2), աղ֊մը֊կա֊րար (4), ար֊կա֊ծա֊խն֊դիր (5), կը֊տըր֊տել (3), մը֊տրա֊կել (3), կըրկ֊նել (2), սը֊նըն֊դա֊մը֊թերք (5), շղ֊թայ֊ված (3), գր֊ակ֊ան (3), խնդ֊րա֊գիրք (3), խն֊դա֊գին (3), մըր֊ցում (2):
3. Տրված բառերը վանկատի՛ր: Ա և Բ խմբերի բառերն ինչո՞վ են տարբերվում (ուշադրությո՛ւն դարձրու եվ հնչյունակապակցությանը):
Ա. Ձևացնել (3), ձևաբանություն (5), երկթևանի (4), թեթևանալ(4), անձրևոտ (3), արևաշող (4), Երևան (3), սևակնած (3):
Բ. Տձև (2), մկրատաձև (4), թեև (2), վերև (2), անկեղև (3), ոսկեթև (3), արևկող (3), այնուհետև (4), երկարատև (4):
Ա. Ձև-աց-նել (2), ձև-ա-բան-ութ-յուն (5), երկ-թև-ան-ի (4), թեթ-և-ան-ալ(4), անձ-րև-ոտ (3), ար-և-ա-շող (4), Եր-և-ան (3), սև-ակ-նած (3):
Բ. Տ-ձև (2), մկ-րատ-աձ-և (4), թե-և (2), վեր-և (2), ան-կեղ-և (3), ոս-կե-թև (3), ար-և-կող (3), այ-նու-հետ-և (4), եր-կար-ատ-և (4):
4. Համեմատի՛ր Ա ե Բ խմբերի ընդգծված վանկերը, ուշադրությո՛ւն դարձրու բաղաձայն + յ (թյ, րյ, դյ և այլն) հնչյունակապակցությանը:
Ա. Ա-ղյուս, ար-դյունք, ա-լյուր, աղ-բյուր, հա-րյուր, գը-րու-թյուն:
Բ. Աղ-յուս, արդ-յունք, ալ-յուր, աղբ-յուր, հար-յուր, դը-րութ-յուն:
Ա. Ա-ղյուս, ար-դյունք, ա-լյուր, աղ-բյուր, հա-րյուր, գը-րու-թյուն:
Բ. Աղ-յուս, արդ-յունք, ալ-յուր, աղբ-յուր, հար-յուր, դը-րութ-յուն:
5. Տրված բառերը վանկատի՛ր երկու ձևով (ուշադրությո՛ւն դարձրու բաղաձայն +յ հնչյունակապակցությանը):
Անկյուն-անկ-յուն
բարդություն-բար-դութ-յուն
մատյան-մատ-յան
հոբելյար-հո-բել-յար
գոչյուն-գոչ-յուն
գիտություն-գի-տու-թյուն
սենյակ-սեն-յակ
մանյակ-ման-յակ
Հակոբյան-Հա-կոբ-յան
առյուծ-առ-յուծ
6. Վանկատված բառերը վերականգնի՛ր և փորձի՛ր հասկանալ, թե գաղտնավանկի ը հնչյունը ո՛ր դեպքամ է բառի սկզբում լինում:
Ա. Սըր-բել, սըխ-տոր, սը-լա-նալ, զըր-կել, զը-մըռ-սել, շը-վա-րել, շը-նոր-հել:
Բ. Ըu-կիզբ, ըսկ-յուռ, ըս-պսա-սել, ըս-սպի-տակ, ըս-տա-նալ, ըս- տու-գել, ըզ-բաղ-մունք, ըզ-բո-սանք, ըզ-գալ, ըզ-գույշ:
Ա. Սըր-բել — սրբել
սըխ-տոր — սխտոր
սը-լա-նալ — սլանալ
զըր-կել — զրկել
մըռ-սել — մռսել
շը-վա-րել — շվարել
շը-նոր-հել — շնորհել
Բ. Ըu-կիզբ -սկիզբ
ըսկ-յուռ-սկյուռ
ըս-պսա-սել — սպսասել
ըս-պի-տակ — սպիտակ
ըս-տա-նալ — ստանալ
ըս- տու-գել -ստուգել
ըզ-բաղ-մունք — զբաղմունք
ըզ-բո-սանք -զբոսանք
ըզ-գալ -զգալ
ըզ-գույշ -զգույշ
7.Տրված բառերը վանկատի՛ր:
Զբաղմունք-զբաղ-մունք
զգացմունք-զգաց-մունք
զգայական-զզայ-կան
սկսել-սկը-սել
սպառնալ-սպառ-նալ
ստուգողական-ստու-գո-ղա-կան
ստվեր-ստվեր
շտեմարան-շտե-մա-րան
Յ, մ, ն, լ, ր, ռ, վ, ղ, զ, ժ, բ, գ, դ, ձ, ջ հնչյունները ձայնեղ բաղաձայններ են:
Ֆ, խ, ս, շ, հ, պ, փ, կ, ք, տ, թ, ծ, ց, ճ, չ հնչունները խուլ բաղաձայններ են:
Երկու ձայնավորների միջև եղած երկու և ավելի բաղաձայններից միայն մեկն է անցնում հաջորդ վանկ: Բայց եթե երկրորղ բաղաձայնը յ–ն է, նրան նախորդողը կարող է յ–ի հետ անցնել հաջորդ տող (օրինակ՝ ար–յուն, բայց՝ ա-րյուն):
Վանկատման ժամանակ և-ով գրվող եվ հնչյունակապակցությունը երկու տառով է արտահայտվում, եթե նրա մեջ մտնող հնչյունները՝ ե-ն և վ-ն, տարբեր վանկերի կազմում են լինում: Եթե դրանք նույն վանկի կազմում են, և տառով են արտահայտվում:
Տողադարձ
1.Տրված բառերը բոլոր հնարավոր ձևերով տողադարձի՛ր:
Օրինակ՝
աշակերտ – ա-շակետ, աշա-կերտ:
Բարեկամաբար, կառավարել, արդուկ, դեղատուն, հարավային, հեռախոս, բարձրացնել, անցկացնել, հարթեցնել:
բարեկամա- բար, բարեկա – մաբար
կառա-վարել, կառավա-րել
ար- դուկ
հարավ- ային, հարավա-յին
հեռա- խոս
բար – ձրացնել, բարձրա- ցնել
ան- կացնել
հերթե-ցնել
2. Տրված բառերը բոլոր հնարավոր ձևերով տողադարձի՛ր (ուշադրությո՛ւն դարձրու գաղտնավանկի ը –ի գրությանը):
Օրինակ՝
հետաքրքրական – հե-տաքրքրական, հետա-քըրքրական, հետաքըրք–րական, հետաքրքրա-կան:
Բնություն, խստաշունչ, հանգստաբեր, բնակավայր, ստուգել, զգուշորեն:
Բնություն- բը-նություն, բընութ-յուն
Խստաշունչ- խը-ստաշունչ, խստա-շունչ
Հանգստաբեր- հանգըս-տաբեր, հան-գըստաբեր, հանգստա-բեր
Բնակավայր- բնա-կավայր, բնակա-վայր, բը-նակավայր
Ստուգել- ստու-գել, ըս-տուգել
Զգուշորեն- զգուշո-րեն, զգու-շորեն, ըզ-գուշորեն
3. Տրված բառերը բոլոր հնարավոր ձևերով տոդադարձի՛ր (ուշադրությո՛ւն դարձրու եվ հնչյունակապակցության գրությանը):
Օրինակ`
արևելյան – ա-րևելյան, արե–վելյան, արևե-լյան:
Ձևավորել, արևադարձային, հետևել, մակերևույթ, կեղևակալել, հևիհև, թեթևակի:
Ձևավորել,ձե-վավորել,ձևա-վորել, ձևավո-րել, արևադարձային,ա-րևադարձային,արե-վադարձային,արևա-դարձայինհետևել,արևադար-ձա-յին, հետևել, հե-տևել,հետե-վել, մակերևույթ,մա-կերևույթ,մակե-րևույթ,մակերե-վույթ, կեղևակալել,կե-ղևակալել,կեղե-վակալել,կեղեվա-կալել, հևիհև-հե-վիհև,հևի-հև, թեթևակի,թե-թևակի,թեթե-վակի,թեթեվա-կի:
4. Տրված բառերը բոլոր հնարավոր ձևերով տողադարձի՛ր:
Հսկայական, տեղատվություն, սկսել, դպրոցական, մրցանակ, բևեռային, անձրևային:
Հսկայական Հըս-կա-յական Հսկա-յական, թեթևակի թե-թևակի թեթե-վակի, սկսել ըս-կսել սկ-սել, դպրոցական դպրոցա-կան դը-պրոցական, մրցանակ մըր-ցանակ մրցա-նակ, բևեռային բե-վեռային բևեռա-յին, անձրևային անձրե-վային անձրևա-յին:
5. Տրված բառերը բոլոր հնարավոր ձևերով տողադարձի՛ր:
Արևմտյան, թեթևացնել, կրկնակի, պարգևատրել, ձևականություն, յուրաքանչյուր, ձմեռնամուտ, մագաղաթյա:
Արևմտյան Արև-մտյան Արևմը-տյան, թեթևացնել թեթևաց-նել թեթե-վացնել, կրկնակի կըր-կնակի կրկնա-կի, պարգևատրել պարգե-վատրել պարգևա-տրել, յուրաքանչյուր յուրաք-անչյուր յուրաքան-չյուր, ձմեռնամուտ ձմեռնա-մուտ ձմեռ-նամուտ, մագաղաթյա մագաղա-թյա մագաղաթ-յա:
Տողի վերջում գրվող բառը կարող է բաժանվել երկու մասի տողադարձվել: Տողադարձըվանկատման հիման վրա է կատարվում:
Տողադարձի ժամանակ գադտնավանկի ը հնչյունը գրվում է միայն այն դեպքում, երբ տողադարձվող բառի առաջին մասի վերջին վանկում է, կամ երկրորդ մասի առաջին վանկում:
Տողադարձի ժամանակ և-ով գրվող եվ հնչյունակապակցությանը երկու տառով է արտահայտվում միայն այն դեպքում, երբ տողադարձի եզրի վանկերի մեջ է:
Աֆրիկայի աշխարհագրական դիրքը, մակերևույթը
Աֆրիկայի քարտեզ
Մայրցամաքում մեծ տարածում ունեն նաև սարահարթերը, որոնցից ամենախոշորներն են Սահարան, որի տարածքում առանձնացվում են Ահագգար, Տիբեսթ և Դարֆուր բարձրավանդակները, Սուդանի սարահարթը՝ Սահարայից հարավ, Կալահարին և Նամիբը հարավային Աֆրիկայում, որոնք միավորվում են Հարավաֆրիկյան սարահարթում, և Արևելաաֆրիկական սարահարթը՝ Արևելաաֆրիկյան բեկվածքից արևելք ընկած ընդարձակ տարածքում, որի սահմաններում են նաև Կիլիմանջարո և Քենիա գագաթները: Խոշոր հարթավայր է նաև Կոնգոյի գոգավորությունը՝ Աֆրիկայի հասարակածային գոտու կենտրոնական հատվածում:
Սահարայում՝ Մավրիտանիա պետության տարածքում է գտնվում նաև մակերևույթի ամենահետաքրքիր ձևերից մեկը՝ Սահարայի աչքը (նկ. 4), որն առաջին անգամ նկատել են տիեզերքից, քանի որ իր հսկայական չափերի պատճառով (50 կմ տրամագիծ) Երկրի մակերևույթից այն պարզապես բլուրների տեսք ունի:
Այս մայրցամաքը Աֆրիկա են անվանել հին հռոմեացիները՝ տեղաբնիկ «աֆարիկ» ցեղի անունով: Ըստ զբաղեցրած տարածքի՝ Աֆրիկան երկրագնդի երկրորդ մայրցամաքն է՝ Եվրասիայից հետո: Դեռևս մեր թվականությունից շատ դարեր առաջ Աֆրիկայի հյուսիսային ափերն են այցելել փյունիկեցիները, հին հռոմեացիները, հին հույները: Ոսկի, փղոսկր և թանկարժեք փայտանյութ հայթայթելու համար եգիպտական փարավոնները արշավախմբեր են ուղարկել դեպի Նեղոս գետի վերին հոսանքները:
Սահարայի աչքը տիեզերքից դիտելիս
Հարցեր՝
1․ Ինչպիսի՞ն է Աֆրիկայի աշխարհագրական դիրքը։
Աֆրիկան մեծությամբ երկրորդ մայրցամաքն է՝ Եվրասիայից հետո: Այն գտնվում է Հյուսիսային և Հարավային կիսագնդերում, ինչպես նաև Արևմտյան և Արևելյան կիսագնդերում: Մայրցամաքը ողողվում է Ատլանտյան և Հնդկական օվկիանոսների ջրերով, իսկ հյուսիսում սահմանակից է Միջերկրական ծովին և Եվրոպային:
2․Ինչու՞ է Աֆրիկան համարվում սարահարթային մայրցամաք։
Աֆրիկան համարվում է սարահարթային մայրցամաք, քանի որ նրա մակերևույթի մեծ մասը կազմում են սարահարթերը և բարձրավանդակները: Մայրցամաքի կենտրոնական մասը բարձրադիր է, իսկ ափամերձ շրջանները՝ ցածրադիր:
3․ Հին և երիտասարդ ի՞նչ լեռներ գիտեք Աֆրիկայում։
Աֆրիկայի հին լեռները հիմնականում գտնվում են մայրցամաքի հարավային մասում (օրինակ՝ Դրակոնյան լեռները), իսկ երիտասարդ լեռները՝ հյուսիս-արևմուտքում (օրինակ՝ Ատլասի լեռները)։
Մարդու ծագման հետ կապվաց վարկածներ, կրոնական, գիտական, ավադազրույցներ
Մարդու ծագման հարցը դարեր շարունակ գրավել է մարդկության ուշադրությունը։ Գիտնականները ենթադրում են, որ մարդկության նախահայրենիքը եղել է Աֆրիկան, որտեղից մարդիկ տարածվել են ամբողջ Եվրոպայում։
Մարդու ծագման մասին գոյություն ունեն մի շարք տեսակետեր՝ կրոնական, գիտական և այլն։ Կրոնական տեսության համաձայն՝ մարդը ստեղծվել է Աստծո կողմից։ «Աստված ստեղծեց կյանքը, աշխարհը, շունչ տվեց հողին, կերտեց Մարդուն՝ դարձնելով Իր արարչագործության պսակը, և պատվիրեց սիրել․․․ » ըստ Աստվածաշնչի։
« Սկզբում համատարած ջուր էր։ Այնուհետև ջրի մեջ Պտահ աստվածը ստեղծեց մի կղզի, որը սկսեց մեծանալ։ Հետո աստված երկիրը բաժանեց երկնքից, ստեղծեց օդը։ Միայն վերջում նա ստեղծեց մարդկանց․․․» ըստ Եգիպտական առասպելի։
Ք․ա․ VI դարում հույն փիլիսոփա Անաքսիմանդրոսը գրել է․ « Արևի ճառագայթների ազդեցության շնորհիվ կիսահեղուկ տիղմի մեջ առաջացել են ձկնանման արարածներ, որոնք սկզբում ապրել են ջրում, հետո անցնելով ցամաք՝ աստիճանաբար վերածվել են մարդու»։
Ք․ա․ IV դարում Արիստոտելը (հույն փիլիսոփա) նշել է, որ մարդը հատկանիշներով նման է կապիկներին։
Լամարկը (ֆրանսիացի գիտնական- բնագետ) 1809 թ․ գտնում է, որ մարդը ծագել է ծառաբնակ կապիկներից, որոնք ծառերի վրա մագլցող կենսակերպից անցել են գետնի վրա քայլող կենսակերպի։
1871 թ․ Դարվինը (անգլիացի գիտնական- բնագետ) համոզիչ կերպով ապացուցում է, որ կենդանի օրգանիզմների շարքում մարդը հանդիսանում է բարձր կազմավորված էակ։
Հարցեր և առաջադրանքներ
1․ Մարու ծագման քանի՞ տեսակետի ծանոթացար։
2․ Ո՞ր տեսակետի հետ ես համաձայն և ինչու՞։ Հիմնավորի՛ր ։
3․ Ուսումնական նյութից օգտվելով՝ լրացրու՛։
| Գիտնականի, փիլիսոփայի անունը | ժամանականշրջանը | Տեսակետը |
No title
Աֆրիկայի քարտեզ
Մայրցամաքում մեծ տարածում ունեն նաև սարահարթերը, որոնցից ամենախոշորներն են Սահարան, որի տարածքում առանձնացվում են Ահագգար, Տիբեսթ և Դարֆուր բարձրավանդակները, Սուդանի սարահարթը՝ Սահարայից հարավ, Կալահարին և Նամիբը հարավային Աֆրիկայում, որոնք միավորվում են Հարավաֆրիկյան սարահարթում, և Արևելաաֆրիկական սարահարթը՝ Արևելաաֆրիկյան բեկվածքից արևելք ընկած ընդարձակ տարածքում, որի սահմաններում են նաև Կիլիմանջարո և Քենիա գագաթները: Խոշոր հարթավայր է նաև Կոնգոյի գոգավորությունը՝ Աֆրիկայի հասարակածային գոտու կենտրոնական հատվածում:
Սահարայում՝ Մավրիտանիա պետության տարածքում է գտնվում նաև մակերևույթի ամենահետաքրքիր ձևերից մեկը՝ Սահարայի աչքը (նկ. 4), որն առաջին անգամ նկատել են տիեզերքից, քանի որ իր հսկայական չափերի պատճառով (50 կմ տրամագիծ) Երկրի մակերևույթից այն պարզապես բլուրների տեսք ունի:
Հարցեր՝մ
1․ Ինչպիսի՞ն է Աֆրիկայի աշխարհագրական դիրքը։
Աֆրիկան գտնվում է արևելյան հատվածում։
2․Ինչու՞ է Աֆրիկան համարվում սարահարթային մայրցամաք։
3․ Հին և երիտասարդ ի՞նչ լեռներ գիտեք Աֆրիկայում։